تبلیغات
دامپزشکی و اطلاعاتی در رابطه با آن - تقسیم سلولی

تقسیم سلولی بر دو نوع است: میتوز و میوز

میتوز : نوعی از تقسیم سلولی است كه در طی آن هر كروموزومِ سلولی از طول به دو كروموزوم خواهر به نام كروماتید تقسیم می‌شود و هر كدام از آن‌ها به یكی از سلول‌های دختر (سلول‌های در حال شكل گیری) می‌روند. در طی این روند هر سلول دختر درست همان مقدار و همان نوع از كروموزوم‌های خواهر را دارا خواهد بود. این نوع تقسیم در همه سلول‌ها به جز سلول‌های جنسی اتفاق می‌افتد. سلول‌های جنسی از طریق تقسیم میوز تكثیر می‌یابند.

میوز : در تقسیم میوز دو تقسیم سلولی و فقط یك تقسیم كروموزومی صورت می‌گیرد. این شكل از تقسیم را تقسیم كاهشی نیز می‌نامند. حاصل این تقسیم سلول‌هایی هستند كه تعداد كروموزوم‌های آن‌ها نصف كروموزوم‌های سلول اصلی می‌باشد. این نوع تقسیم در سلول‌های جنسی انسان (اسپرم و تخمك) اتفاق می‌افتد.

طبقه بندی اختلالات ارثی

اختلالات ارثی را می‌توان در سه گروه كلی دسته بندی كرد.

الف ـ اختلالات كروموزومی

ب ـ بیماری‌های تك عاملی (Unifactorial) یا اختلالات تك ژنی

ج ـ بیماری‌های چند عاملی

اختلالات كروموزومی

اختلالات كروموزومی ممكن است در یكی از والدین وجود داشته باشد و به فرزندان منتقل شود ولی ممكن است بدون هیچ سابقه خانوادگی و در طی تشكیل تخم به وقوع بپیوندند (3). 50% جنین‌هایی كه در زمان لقاح ناهنجاری‌های كروموزومی داشته باشند در سه ماهه اول خود به خود سقط خواهند شد. باید به خاطر داشت كه اختلالات كروموزومی می‌توانند در مراحل بعدی زندگی رخ دهند كه البته ممكن است با اثرات سوئی بر سلامتی نیز همراه باشند.

اختلالات كروموزومی بسته به اینكه در كروموزوم‌های جنسی رخ دهند یا در كروموزوم‌های اتوزومال (غیرجنسی)، طبقه بندی می‌شوند و در هر یك از كروموزوم‌های جنسی یا اتوزومال انواع اختلالات چه از نظر ساختار و چه از نظر تعداد ممكن است رخ دهد. برخی از اَشكال این اختلالات در زیر شرح داده شده‌اند.

1 ـ جدانشدن (Non-disjunction) 

 در این نوع اختلال، یكی از جفت كروموزوم‌ها از هم جدا شده و هر دو با هم به یك قطب هسته منتقل می‌شوند و بنابراین سلول‌های دختر تعداد كروموزوم‌های نامساوی خواهند داشت. مثلاً 45 عدد برای یكی و 47 عدد برای دیگری. اختلالات عددی كروموزوم كه در آن تعداد كروموزوم‌ها درست برابر با تعداد‌ هاپلوئید نباشند آنوپلوئیدی نامیده می‌شوند. اگر جفت خاصی از كروموزوم به جای 2 كروموزوم، 3 كروموزوم داشته باشد تریزومی نامیده می‌شود و اگر در هر جفتی از كروموزوم فقط یك كروموزوم موجود باشد به نام مونوزومی نام می‌گیرد.

2 ـ جابجایی

 گاهی در طی تقسیم هسته ای قسمتی از یك كروموزوم می‌شكند و به كروموزوم دیگری كه با كروموزوم اوّل، همگن (همولوگ) نیست می‌چسبد به این پدیده جابجایی می‌گویند.

3 ـ حذف  

در اینجا قسمتی از كروموزوم ممكن است جدا شده و از كاریوتیپ حذف شود. بنابراین یكی یا تعدادی از ژن‌ها از بین خواهند رفت. اگر این قسمت جدا شده بزرگ باشد ممكن است با ادامه حیات مغایرات داشته باشد.

4 ـ دوتایی شدن  

گاهی دو ژن در یك كروموزوم، همزمان ظاهر می‌شوند كه به نام دوتایی شدن نامیده می‌شود.

5 ـ واژگونی

 گاهی اوقات قطعه ای از كروموزوم برعكس می‌شود و ردیف ژنی در این كروموزوم به هم می‌خورد.

6 ـ ایزوكروموزوم‌ها

گاهی به خاطر تقسیم اشتباه یعنی تقسیم عرضی به جای تقسیم طولی كروموزوم‌هایی پدید می‌آیند كه از نظر ساختمانی اشكالاتی دارند.

7 ـ موزائی سیسم (موزائیكی شدن)

در این شكل كروموزوم‌های سلول‌های بدن و بنابراین سلول‌های بدن از نظر ژنتیكی به دو یا چند دسته تقسیم می‌شوند. چنین پدیده ای ممكن است در طی جهش ژنتیكی و یا جدا نشدن در طی دوره جنینی با دیرتر اتفاق بیفتد.

بیماری‌های مربوط به كروموزوم‌های اتوزومال

 

تریزومی 21 (سندروم داون)

شایعترین اختلال كروموزوم‌های اتوزومی در انسان است. در همه نواحی دنیا و در میان همه گروه های نژادی رخ می‌دهد شیوع آن یک در هر 700 تولد زنده است. میزان بروز آن با افزایش سن مادر و نه افزایش سن پدر افزایش می‌یابد . در 20 سالگی میزان بروز آن به دو هزار و پس از 40 سالگی 5-2% (4 تا 10 در هر 50 تولد) است. در این اختلال یك كروموزوم 21 اضافی در سلول‌های بدن وجود دارد یعنی مجموع كروموزومها 47 عدد است. گاهی (در 5% موارد) جابجایی كروموزوم 21 رخ می‌دهد یعنی كروموزوم 21 اضافی به یكی از كروموزوم‌های دیگر (مثل كروموزوم 13، 14، 15، 21 یا 22) می‌چسبد و تعداد كلی كروموزوم‌ها 46 عدد می‌باشد ولی اختلال، همچنان وجود دارد. در 3% موارد، موزائی سیسم وجود دارد یعنی بعضی از سلول‌های بدن بیمار تریزومی دارند و بعضی دیگر طبیعی هستند. در 20 تا 40% موارد یكی از والدین دچار جابجایی متوازن خواهند بود كه در صورت تشخیص چنین امری، دیگر افراد درجه یك خانواده نیز باید مورد بررسی قرار گیرند تا كسی كه در معرض خطر داشتن فرزند مبتلاست تعیین گردد.

این سندرم در كودكان با سن بالاتر و بالغین، به راحتی تشخیص داده می‌شود. قدّ كوتاه، سر گرد و كوچك، چشم‌های باریك و زاویه دار، گوش‌های غیرعادی، كف دست‌های كوچك، اندام‌های شل و سست، عقب ماندگی ذهنی و تعدادی اختلالات دیگر به خصوص اختلالات داخلی بدن مثل اختلالات قلبی، آترزی دستگاه گوارش ازجمله علائم بیماری محسوب می‌گردد.

 

سایر تریزومی‌های اتوزومی

تریزومی‌هـای دیگـر نیـز در سایـر كروموزوم‌هـا نظیر كروموزوم 13 (با میزان بروز 5000/1) و كروموزوم 18 (8000/1) رخ می‌دهد. در این تریزومی‌ها خطر مرگ خود به خودی در رحم مادر بیشتر از تریزومی 21 است. تعداد اندكی از متولّدین نیز بیش از یك سال عمر می‌كنند و اغلب در دوران شیرخوارگی فوت می‌نمایند.

 

مونوزومی‌های اتوزومال

مونوزومی‌های اتوزومال، بسیار نادر هستند و معمولاً منجر به سقط جنین خواهند شد.

اختلالات مربوط به كروموزوم‌های جنسی

سندرم‌های زیر شناخته شده ترین سندرم‌های همراه با اختلالات كروموزوم‌های جنسی هستند.

 

سندرم ترنر

شایعترین اختلال كروموزومی در انسان می‌باشد. اما حدود 98% از تخم‌های گشنیده شده با این اختلال سقط خواهند شد و 2% باقی مانده كه متولد می‌شوند، حدود یك در 10000 تولد زنده دختر هستند. این نوزادان در معرض خطر بالایی برای مرگ در دوران نوزادی می‌باشند. بیمارانی كه از این سندرم رنج می‌برند دخترانی هستند با غدد جنسی رشد نكرده كه به جای 46 كروموزوم 45 كروموزوم دارند. كروموزوم جنسی آن‌ها به جای xx به شكل xo است (در اینجا O نشان دهنده كروموزوم غایب است). چنین وضعیتی حاصل جدا نشدن (Non-disjunctive) كروموزوم جنسی است. از نظر بالینی بیماران كوتاه قد و نازا بوده، آمنوره اولیه دارند و اغلب به سایر ناهنجاری‌های مادرزادی شامل كواركتاسیون آئورت، انسداد شریان ریوی، ناهنجاری‌های كلیوی و عقب ماندگی ذهنی مبتلا هستند. احتمال بروز سندرم ترنر با افزایش سن مادر، افزوده نمی‌شود.

 سندرم كِلاین فِلچِر

یكی از آناپلوئیدی‌های شایع كروموزوم‌های جنسی است. شیوع آن یك در هزار تولد زنده نوزادان پسر می‌باشد و ظاهراً با افزایش سن مادر بر میزان بروز آن افزوده می‌شود. بیماران مردان غیرطبیعی هستند كه یك كروموزوم y و تعداد بیشتری كروموزوم x دارند (xxxy , xxy) ولی 22 جفت كروموزوم اتوزومالشان عادی است. تظاهرات اصلی این بیماری به صورت زیر است : مردان خواجه ای هستند كه بیضه آن‌ها غیرفعال است. در مایع منی، اسپرمی وجود ندارد و موهای صورت، زیر بغل و زهار بسیار كم هستند این بیماران مبتلا به ژینكوماستی و عقب ماندگی ذهنی می باشند.

 

سندرم  xyy

مردانی هستند كه یك كروموزوم y اضافه دارند. گزارش شده است كه این مردان رفتارهای ضد اجتماعی بیشتری خواهند داشت. این مردان بلند قد (بیشتر از 185 سانتی متر) و اغلب دارای اختلال شخصیتی شدید هستند. وقوع این سندرم یك در هزار تولد زنده پسر است. این اختلال با افزایش سن مادر افزایش می‌یابد.

 

سندرم xxx

زنانی هستند كه یك x اضافه دارند. این زنان نازا نبوده و فنوتیپ خاصی را از خود نشان نمی‌دهند. اما هر چه مقدار كروموزوم‌های x اضافی بیشتر شود احتمال عقب ماندگی ذهنی و ناهنجاری‌های مادرزادی مثل دستگاه تناسلی غیرطبیعی، رحم و واژن خوب رشد نكرده هم بیشتر می‌شود. میزان بروز این اختلال با افزایش سن مادر افزوده می‌شود.

بیماری‌های مِندِلی (Mendelian Disease)

به نام‌های اختلالات تك ژنی یا اختلالات تك مولكولی هم نامیده می‌شوند. گروهی از بیماری‌ها هستند كه به واسطه حضور ژن جهش یافته ایجاد می‌شوند. جهش ژنی باعث می‌شود كه اطلاعات مربوط به آن ژن تغییر كند. در این صورت آن ژن، یا پروتئین‌های ناقص تولید می‌كند و یا اصلاً پروتئینی تولید نمی‌كند و كمبود همین پروتئین باعث ایجاد علائم بیماری خواهد شد. جهش ژنی ممكن است از نسلی به نسل دیگر منتقل گردد و یا به صورت خودبخود در سلول زایا (اسپرم یا تخمك) ایجاد شود كه در این صورت جهشی كه در سلول زایای پدر یا مادر رخ داده است خود را در تمام سلول‌های بدن فرزند بروز می‌دهد.

اختلالات تك ژنی از پدر و مادر به فرزندان قابل انتقال هستند. سه الگوی وراثت ممكن است رخ دهد. اتوزومال غالب، اتوزومال مغلوب و وابسته به جنس (x-linked). همانگونه که قبلاً گفته شد هر سلول انسان دارای 22 جفت كروموزوم اتوزومال و یك جفت كروموزوم جنسی می باشد. زنان دو كروموزوم جنسی x و مردان یك x و یك y دارند. كپی دوم ژن‌ها بر روی یكی از زوج‌های كروموزوم قرار می‌گیرد و به نام آلل نامیده می‌شود.

در اتوزومال غالب به ارث رسیدن فقط یك آلل جهش یافته برای بروز بیماری كافی است. افراد بیمار دارای یك آلل طبیعی و یك آلل جهش یافته هستند و به نام هتروزیگوت (heterozygous) شناخته می‌شوند. فرزند فرد مبتلا 50 درصد شانس به ارث بردن آلل مبتلا و بیمار شدن را دارد.

در اتوزومال مغلوب اگر دو آلل جهش یافته (از هر والد یكی) به فرزند منتقل شود بیماری رخ می‌دهد به چنین فردی هموزیگوت (homozygous) گفته می‌شود. در این نوع از انتقال اگر فقط یك آلل جهش یافته به فرزند منتقل شود او هتروزیگوت خواهد بود ولی بیماری را بروز نمی‌دهد بلكه فقط حامل ژن معیوب می‌باشد و می‌تواند این ژن را به فرزندانش منتقل كند. اگر دو فرد هتروزیگوت كه حامل ژن جهش یافته مغلوب هستند با هم ازدواج كنند در هر بارداری 25 درصد شاخص ابتلاء فرزند آن‌ها به بیماری، 25 درصد شانس سالم ماندن در 50 درصد شانس حامل شدن وجود دارد.

در اختلالات وابسته به جنس ژن جهش یافته بر روی كروموزوم x قرار دارد. از آنجایی كه مردان فقط یك كروموزوم x دارند انتقال فقط یك x حامل ژن جهش یافته برای بیمار شدنشان كافی است.  مردان مبتلا به نام همی زیگوت (hemizygous) نامیده می‌شوند. زنان دو كروموزوم x دارند و معمولاً سالم باقی می‌مانند چرا كه بیشتر بیماری‌های وابسته به جنس مغلوب هستند و چون یك x خود را از پدر دریافت می‌دارند فقط در صورتی بیمار خواهند شد كه پدرشان مبتلا به بیماری بوده و مادرشان نیز حامل ژن جهش یافته بر روی كروموزوم (های) x خود باشد.

در اختلالات وابسته به جنس اگر مرد بیماری با زن سالمی ازدواج كند ژن معیوب به همه دخترانش منتقل می‌شود، اما پسران، سالم می‌مانند. اما اگر دختر مبتلا با مرد سالمی ازدواج كند، 50 درصد دخترانش حامل ژن معیوب خواهند بود و 50 درصد دیگر سالم خواهند ماند، 50 درصد از پسرانش مبتلا می‌شوند و 50 درصد دیگر سالم می‌مانند. شكل شماره 1 الگوی وراثتی این نوع اختلالات را نشان می‌دهد. ضمنا جدول شماره 1 برخی اختلالات شایع تك ژنی را نشان می‌دهد.

اختلالات چند عاملی

شواهدی وجود دارد كه نشان می‌دهد بیشتر بیماری‌های شایع بالغین ازجمله پرفشاری خون اولیه، اسكیزوفرنی، عقب ماندگی ذهنی، زخم اثنی عشر، بیماری‌های ایسكمیك زودرس قلبی، دیابت و اختلالات مادرزادی قلب جزء اختلالات چند عاملی محسوب می‌شوند. كسر كوچكی از سرطان‌ها واضحاً ارثی هستند (سندرم‌های سرطان فامیلی) كه شامل پولیپوز فامیلی روده بزرگ، سرطان غیر پولیپوزی فامیلی روده بزرگ و بعضی از سرطان‌های تیروئید هستند.

 

توارث در سرطان‌های روده بزرگ و پستان نیز نقش دارد، اگرچه به خاطر شیوع نسبتاً زیاد این سرطان‌ها، افتراق فامیلی بودن از غیر فامیلی بودن، قدری مشكل است. طریقه به ارث رسیدن اختلالات چند عاملی پیچیده است چرا كه عوامل محیطی نیز نقش دارند. برای مثال عواملی چون سیگار، رژیم غذایی، چاقی، ورزش نكردن بر روی بیماری ایسكمیك قلب موثر هستند. سهم نسبی عوامل محیطی و استعداد ژنتیكی در به وجود آوردن بیماری از فردی به فرد دیگر متفاوت است.



تاریخ : شنبه 23 اسفند 1393 | 11:05 ب.ظ | نویسنده : مهران رجبی | نظرات

  • بن تن | قالب وبلاگ | دنیای اس ام اس